Marian Mazur jest uznawany za twórcę polskiej szkoły cybernetyki [Pawlak 2020]; polska Wikipedia nazywa go jej współtwórcą i najważniejszym przedstawicielem [Wikipedia PL]. W oświacie, wychowaniu, psychologii i — w mniejszym stopniu — w teorii organizacji i zarządzania od początku miał przeciwników [Pawlak 2020]. W 1988 roku Grzegorz Królikiewicz nakręcił o nim dokument „Prekursor” [autonom.edu.pl, „Prekursor”; Wikipedia PL]. Szkoła najbardziej popularna była w latach siedemdziesiątych, a „Cybernetyka i charakter” z czasem odeszła w zapomnienie [Pawlak 2020].
Dzieciństwo i studia
Przyszedł na świat w Radomiu 7 grudnia 1909 roku [Wikipedia PL], w biednej rodzinie [Wojciechowski 1984]. Ojciec był blacharzem w warsztatach kolejowych [Wojciechowski 1984; Wikipedia PL]. Według wspomnień matki był niezwykle uzdolnionym dzieckiem: szybko nauczył się czytać i polubił rozwiązywanie zadań matematycznych [Wojciechowski 1984]. Maturę zdał jako prymus w 1927 roku w Gimnazjum im. Jana Kochanowskiego w Radomiu [Wikipedia PL]. Ukończył Wydział Elektryczny Politechniki Warszawskiej [Lechowski 1987; Mikke 1982].
Inżynier w Państwowym Instytucie Telekomunikacyjnym
Od 1935 roku pracował w warszawskim Państwowym Instytucie Telekomunikacyjnym [Lechowski 1987]. Powierzono mu kierowanie laboratorium pomiarów elektrycznych, którego jeszcze nie było — miał je dopiero stworzyć [Mikke 1982]. Zbudował je, a do stanowisk klasycznych dołożył stanowisko oparte na własnej metodzie pomiarowej, opublikowanej w „Kwartalniku Telekomunikacyjnym” [Lechowski 1987]. Od 1937 roku pracował nad pełną automatyzacją międzymiastowych połączeń telefonicznych na linii Warszawa–Katowice i doprowadził ją do działającego modelu laboratoryjnego [Lechowski 1987; Mikke 1982]; dalszą realizację przerwała wojna [Mikke 1982]. Przy tej pracy powstał w pełni automatyczny datownik, który sam uwzględniał nieregularności kalendarza i lata przestępne [Lechowski 1987].
Wojna: pierwsza wersja teorii
W czasie okupacji ukrywał się w Warszawie i w wiejskim dworku w jej okolicy [Wikipedia PL]. Jego matka zginęła w Oświęcimiu [Wojciechowski 1984]. Odcięty od nauki uprawianej w instytucjach, miał za to pełną swobodę wyboru tematu [Mikke 1982; Lechowski 1987]. Zajął się wtedy zastosowaniem pojęć automatyki do procesów psychicznych i szukał wspólnego aparatu pojęć dla organizmów i maszyn [Mikke 1982; Lechowski 1987]. W latach 1942–1944 [Wikipedia PL; Lechowski 1987] spisał w około 200-stronicowym rękopisie zręby teorii układów samodzielnych, czyli takich, które nie tylko sterują się same, lecz także przeciwdziałają utracie tej zdolności [Lechowski 1987]. Rękopis został zniszczony w powstaniu warszawskim [Lechowski 1987; Wikipedia PL]. Działo się to przed 1948 rokiem, w którym ukazała się książka Norberta Wienera, uznawana za początek cybernetyki [Mikke 1982].
Elektrotermia i terminologia
Po wojnie krótko pracował w Ministerstwie Przemysłu i Handlu (1946–1947) [Lechowski 1987]. W 1948 roku przeszedł do Instytutu Elektrotechniki, gdzie rozbudował laboratoria pomiarowe i zajął się elektrotermią [Lechowski 1987; Mikke 1982]. W 1951 roku uzyskał doktorat za pracę o promieniowaniu zwrotnym skrętek grzejnych; wprowadzony w niej wzór wszedł do podręczników [Lechowski 1987]. W 1954 roku został profesorem nadzwyczajnym i pozostał nim do końca życia [Lechowski 1987]. Badał nagrzewanie promiennikowe (podczerwienią): opracował metodę obliczania rozkładu temperatur w cienkich powłokach (np. lakierowych), którego wobec ich znikomej grubości nie dało się zmierzyć, i skonstruował miernik sprawności promienników [Lechowski 1987].
Równolegle zajmował się terminologią techniczną: w Stowarzyszeniu Elektryków Polskich działał w Centralnej Komisji Słownictwa Elektrycznego, najpierw jako sekretarz (1948–1955), potem jako przewodniczący (1955–1963), a w książce „Terminologia techniczna” (1961) sformułował 14 zasad tworzenia terminów [Lechowski 1987]. Działał też w organizacjach międzynarodowych: od 1960 roku przewodniczył 27. Komitetowi Studiów (Elektrotermia) Międzynarodowej Komisji Elektrotechnicznej [Lechowski 1987; Wikipedia EN]. W latach 1964–1967 przewodniczył zespołowi koordynacyjnemu, w którym współpracowały Politechnika Warszawska, Instytut Elektrotechniki i Huta „Stalowa Wola”; zespół opracowywał automatyzację stalowniczych pieców łukowych [Lechowski 1987].
Cybernetyka
Władze długo odnosiły się do cybernetyki nieprzychylnie [Lechowski 1987]; do drugiej połowy lat pięćdziesiątych była ona w Polsce wiedzą tajemną [Mikke 1982], utożsamianą z pseudonauką [Wojciechowski 1984]. W 1956 roku Mazur wrócił do teorii układów samodzielnych i stwierdził, że prace Wienera i Shannona nie odebrały jego koncepcji nowatorstwa [Lechowski 1987]. W 1966 roku wydał „Cybernetyczną teorię układów samodzielnych” (PWN) [Lechowski 1987]. W 1967 roku przeszedł do Zakładu Prakseologii Polskiej Akademii Nauk, gdzie zajmował się cybernetyką i naukoznawstwem [Lechowski 1987; Mikke 1982]. Dla Komitetu Naukoznawstwa PAN opracował liczbową metodę ustalania listy pierwszeństwa tematów badawczych [Lechowski 1987].
W 1970 roku ukazała się „Jakościowa teoria informacji” (WNT) [Lechowski 1987]. Mazur wyjaśnił w niej, na czym polega rozumienie, znaczenie i treść informacji, i pokazał, że teoria Shannona dotyczy tylko informacji identyfikujących, a nie opisujących [Lechowski 1987; Mikke 1982]. Książka wyszła także po rosyjsku (1974) i po francusku (1976) [Mikke 1982]. W tym samym roku wydał „Historię naturalną polskiego naukowca” — zbiór tekstów o organizacji nauki [Lechowski 1987], nagrodzony przez tygodnik „Kultura” w 1971 roku [Lechowski 1987].
W latach 1974–1979, do przejścia na emeryturę, pracował w instytucie zajmującym się polityką naukową, postępem technicznym i szkolnictwem wyższym (IPNPTiSW) [Mikke 1982; Wikipedia PL]. Rok akademicki 1974/75 spędził w Paryżu jako wykładowca cybernetyki w EHESS, Szkole Wyższej Nauk Społecznych [Mikke 1982; Wikipedia PL], a w 1977 roku był konsultantem Rice University w Houston w dziedzinie sztucznej inteligencji [Mikke 1982; Wikipedia EN]. W 1976 roku wydał „Cybernetykę i charakter” (PIW) [Lechowski 1987; Mikke 1982].
Przesuń rysunek w bok, aby zobaczyć całość
Liczbę jego prac źródła podają różnie: około 200 [Mikke 1982], 170 [Wojciechowski 1984], 146 do 1976 roku [Lechowski 1987]. Był promotorem rozpraw doktorskich i stawiał doktorantom duże wymagania, a zarazem był człowiekiem niezwykle pogodnym i życzliwym [Lechowski 1987]. Poza nauką zajmowały go literatura i sztuka; sam muzykował i komponował, pisał też dla teatru [Wojciechowski 1984]. Umarł w Warszawie 21 stycznia 1983 roku [Wojciechowski 1984]; rejestr pochowanych Cmentarza Komunalnego Północnego i tablica nagrobna podają datę 24 stycznia 1983 roku [Cmentarze komunalne Warszawy]. Rozbieżność wyszła na jaw w 2024 roku przy renowacji nagrobka, przeprowadzonej staraniem autora projektu: datę na nową tablicę przepisano z rejestru cmentarnego [Relacja autora projektu]. Spoczywa na Cmentarzu Komunalnym Północnym [Wikipedia PL; Wikipedia EN].
Co zostawił
W pracy naukowej trzymał się kilku zasad. Obserwacje mogły teorię sprawdzać, ale nie wchodziły do jej dowodu [Lechowski 1987]; charakter ludzki ujął w drodze dedukcji teoretycznej, a nie na podstawie obserwacji typów ludzkich [Mikke 1982]. Zbudować definicje znaczyło dla niego zbudować teorię [Wojciechowski 1984], a jego rozumowania i aparaturę pojęciową cechowała rygorystyczna ścisłość [Lechowski 1987]. O trafności twierdzenia miał przesądzać dowód, nie autorytet [Mikke 1982; Wojciechowski 1984].
Cybernetykę, której modele nie nadawały się do opisu organizmów żywych, uzupełnił o język opisu systemów sterujących się we własnym interesie i wykazał, że do systemów autonomicznych należy także człowiek [Wojciechowski 1984; Mikke 1982]; teoria obejmuje też społeczności [Lechowski 1987]. Procesy myślenia opisał pojęciami fizycznymi: energią, potencjałem, przewodnością [Lechowski 1987; Mikke 1982], a charakter określił jako zespół sztywnych właściwości sterowniczych człowieka, odróżniając go od osobowości, która obejmuje także właściwości elastyczne [Mikke 1982; Wikipedia EN].
Źródła różnią się w kilku szczegółach (m.in. rok ukończenia studiów: 1934 albo 1935); takie szczegóły pomijamy, a gdy je podajemy, wskazujemy, które źródło co mówi.
Źródła
- [Lechowski 1987] „Życiorys naukowy profesora Mariana Mazura (1909–1983)”, autor: J. Lechowski; Postępy Cybernetyki 1987, R. 10, z. 2, s. 7–20 (przekaz cyfrowy w serwisie autonom.edu.pl, bez podziału na strony; podajemy zakres artykułu).
- [Mikke 1982] J. Mikke, Wizerunki ludzi myślących, Warszawa 1982 (wyd. 2 poszerzone, Wydawnictwa Radia i Telewizji), rozdz. „Człowiek i maszyna”, s. 187–215 (przekaz cyfrowy bez podziału na strony).
- [Wojciechowski 1984] A. Wojciechowski, „Śladami wybitnych uczonych. Prekursor”, Przegląd Tygodniowy 1984, nr 9 (100) z 26 lutego, s. 14 (przekaz: autonom.edu.pl, dostęp 13.10.2026).
- [Pawlak 2020] A. Pawlak, „Zapomniany geniusz. Prof. Marian Mazur i jego szkoła cybernetyki”, e-mentor, nr 5 (87), 2020, s. 5–14.
- [Wikipedia PL] „Marian Mazur (naukowiec)”, pl.wikipedia.org, dostęp 13.10.2026 (artykuł oznaczony w Wikipedii jako wymagający weryfikacji).
- [Wikipedia EN] „Marian Mazur”, en.wikipedia.org, dostęp 13.10.2026.
- [autonom.edu.pl, „Prekursor”] strona filmu „Prekursor”, reż. G. Królikiewicz, 1988, autonom.edu.pl, dostęp 13.10.2026.
- [Cmentarze komunalne Warszawy] wyszukiwarka pochowanych na cmentarzach komunalnych m.st. Warszawy, wpis „Marian Mazur, 07-12-1909 – 24-01-1983, Północny W-VII-11, rząd 4, grób 3”, dostęp 14.10.2026.
- [Relacja autora projektu] relacja autora projektu o renowacji nagrobka Mariana Mazura w 2024 roku, przekazana 14.10.2026.
Inne teksty o Mazurze ujęte w katalogu digitalizacji, w tej wersji niewykorzystane: J. Mikke, Wizerunki ludzi myślących, wyd. 1 (1973), rozdz. „Człowiek i maszyna”; M. Kempisty (red.), Mały słownik cybernetyczny (1973); J. Lechowski, „Metody i konsekwencje poznawcze twórczości Mariana Mazura”, Nauka Polska (1987); P. Müldner-Nieckowski, „Słowo wstępne” i „Aneks” w wydaniu Cybernetyki i charakteru z 1996 r.; „Status teoretyczno-metodologiczny teorii systemów autonomicznych” Z. Zaniewskiego (1996); J. Lechowski, „Przedmowa” do wydania z 1999 r.; E. Nowakowska, „Społeczne funkcjonowanie norm etycznych w ujęciu twórców Polskiej Szkoły Cybernetycznej” (2000) i „Geneza polskiej szkoły cybernetyki społecznej” (2002); I. Rajewska, „Cybernetyka a charakter” (1980); P. Sienkiewicz, „Charaktery, czyli o cybernetyce Mariana Mazura”, rozdz. VII w: Poszukiwanie golema. O cybernetyce i cybernetykach (1988).
Mazur a cybernetyka zachodnia — pojęcia Mazura obok Wienera, Shannona i Ashby'ego