Słownik można czytać hasło po haśle, ale pojęcia Mariana Mazura najlepiej odsłaniają się w kolejności, w jakiej jedno wyrasta z drugiego. Każdy szlak prowadzi przez kilkanaście haseł ułożonych tak, by kolejne korzystało z poprzednich, a przy każdym kroku stoi cytowana definicja ze źródłem i nasze krótkie zdanie o tym, po co to pojęcie jest potrzebne. Szlak można przejść od początku do końca albo zejść z niego w dowolnym miejscu na pełną kartę hasła.
Od sterowania do systemu autonomicznego
od „sterowanie” do „homeostat” · 14 kroków
cybernetyka
Szlak zaczyna się od najprostszej sytuacji, w której jeden system wpływa na drugi. Krok po kroku dochodzi do obiektu, który kieruje sam sobą i broni tej umiejętności, czyli do systemu autonomicznego z jego sześcioma organami. Na tym pojęciu Mazur opiera później teorię psychiki i charakteru.
Pokaż przystanki
- sterowaniePunkt wyjścia całej teorii: zanim padnie pytanie, kto kieruje i czym, trzeba nazwać samo zjawisko wpływu jednego systemu na drugi.
- system sterującyZ ogólnego zjawiska wyodrębniamy stronę czynną, od której zmiany wychodzą.
- system sterowanyDruga strona tej samej relacji to system, w którym zmiany zachodzą; dopiero obie role razem dają pełny obraz.
- tor sterowniczyWpływ nie przenosi się bez pośrednika, więc potrzebna jest droga, a definicja dopuszcza ruch po niej w obu kierunkach, co zaraz okaże się kluczowe.
- obwód sterowniczyGdy droga biegnie tam i z powrotem, powstaje zamknięta pętla; w tym miejscu do teorii wchodzi sprzężenie zwrotne.
- receptorJuż książka z 1966 roku nazywa organy na końcach toru; ten na początku przyjmuje bodziec.
- efektorNa przeciwnym końcu stoi organ, w którym kończy się reakcja, więc oba razem wyznaczają wejście i wyjście.
- system autonomicznyTu następuje skok: obiekt, który nie tylko bywa sterowany, lecz kieruje się sam i broni tej zdolności; kolejne kroki to jego organy.
- receptoryPierwszy organ to wejście informacji z otoczenia: ten sam receptor co wcześniej, lecz teraz jako część całości.
- efektorySymetrycznie potrzebne jest wyjście, czyli organy, którymi system działa na swoje otoczenie.
- korelatorMiędzy wejściem a wyjściem coś musi informację przetworzyć i zachować; z tego organu wyrośnie później cała teoria psychiki.
- alimentatoryKierowanie sobą kosztuje energię, dlatego system potrzebuje też organów, którymi ją zdobywa.
- akumulatorZdobytej energii nie zużywa się od razu: organ, który ją przetwarza i magazynuje, pozwala gromadzić zapas.
- homeostatOstatni organ spina całość, bo pilnuje, by system nie stracił wpływu na otoczenie; od niego zaczyna się szlak o homeostazie.
Sprzężenie zwrotne i homeostaza
od „system autonomiczny” do „odprężenie” · 13 kroków
cybernetykateoria charakteru
Autonomia wymaga, by system sam korygował skutki własnych działań. Szlak pokazuje, jak Mazur opisuje tę samoregulację: od organu strzegącego równowagi, przez ocenę reakcji, po wymianę oddziaływań homeostatu z korelatorem i z akumulatorem. Wszystko to są sprzężenia zwrotne wewnątrz jednego systemu.
Pokaż przystanki
- system autonomicznyHomeostaza ma sens tylko tam, gdzie jest coś do utrzymania, a tutaj jest to zdolność systemu do kierowania sobą.
- homeostatTo organ wyspecjalizowany w obronie tej zdolności; wszystkie następne kroki opisują, z czym i w jaki sposób współdziała.
- równowaga funkcjonalnaŻeby wiedzieć, czego bronić, trzeba nazwać stan najbezpieczniejszy, leżący najdalej od granic, za którymi sterowność przepada.
- reakcja korzystnaMając punkt odniesienia, można oceniać działania: jedne przybliżają system do równowagi, inne go od niej oddalają.
- refleksjaOcena musi wrócić tam, gdzie przetwarza się informacje, a tę drogę powrotną od homeostatu do korelatora nazywa się refleksją.
- refleksja wzmacniającaGdy reakcja wyszła na dobre, sprzężenie działa dodatnio i utrwala to, co przyniosło poprawę.
- refleksja osłabiającaGdy wyszła na złe, sprzężenie hamuje; ta para pojęć to w istocie regulacja przez skutki.
- emocjaPętla ma też kierunek przeciwny, od korelatora do homeostatu, i właśnie ten przepływ Mazur nazywa emocją.
- akumulatorHomeostat czuwa nie tylko nad informacją, lecz także nad energią, więc kolejnym jego partnerem jest magazyn energii.
- obciążeniePierwszy kierunek tej wymiany biegnie od zapasów energii do homeostatu.
- naprężenieDrugi kierunek jest odwrotny i zamyka kolejną pętlę: tym razem to homeostat wpływa na zapasy.
- przeciążenieObie wielkości mogą rosnąć i maleć, a wzrost obciążenia ma własną nazwę, dzięki której zmiany w tej pętli da się śledzić.
- odprężeniePodobnie po stronie homeostatu: spadek naprężenia domyka słownik ruchów w obu kierunkach pętli.
Informacja: od komunikatu do transinformowania
od „komunikat” do „transinformowanie” · 12 kroków
jakościowa teoria informacji
Jakościowa teoria informacji z 1970 roku buduje pojęcie informacji od podstaw, bez odwoływania się do znaczenia czy ilości. Szlak prowadzi od pojedynczego stanu fizycznego w torze sterowniczym do przekazu, w którym obrazy zawierają dokładnie te informacje, co oryginały. Każdy krok dokłada jedno pojęcie do poprzednich.
Pokaż przystanki
- komunikatNajmniejszy budulec teorii to nie treść ani znak, lecz różnica między stanami fizycznymi.
- zbiór poprzeczny komunikatówKomunikaty obecne w jednym miejscu drogi trzeba móc rozpatrywać łącznie, stąd przekrój toru w jednym punkcie.
- oryginałPrzekrój na wyjściu źródła dostaje własną nazwę, bo to stamtąd informacja wyrusza.
- obrazPrzekrój na wejściu odbiornika to miejsce, do którego informacja dociera; wszystkie dalsze porównania zestawiają obrazy z oryginałami.
- transformacjaŻeby mówić o związku dwóch komunikatów, potrzebny jest proces, który zamienia jeden w drugi.
- asocjacja komunikatówTaki proces rozpatruje się zawsze dla pary komunikatów, a para staje się podstawową jednostką analizy.
- asocjacja kodowaPara wzięta wzdłuż drogi, z kolejnych jej miejsc, opisuje przejście sygnału przez tor.
- kodPrzekształcenie wewnątrz takiej pary to kod, który mówi, jak komunikat zmienia się po drodze.
- asocjacja informacyjnaPara wzięta w poprzek, z tego samego miejsca, pozwala porównywać komunikaty stojące obok siebie.
- informacjaTeraz pada definicja główna: informacja nie jest rzeczą, lecz przekształceniem łączącym komunikaty jednego przekroju.
- informowanieMając kod i informację, można opisać przekaz jako przejście informacji z oryginałów do obrazów.
- transinformowaniePrzypadek szczególny to przekaz wierny: obrazy niosą te same informacje co oryginały, choć same komunikaty mogą być zupełnie inne.
Pseudoinformacja i dezinformacja
od „informowanie” do „dezinformacja” · 13 kroków
jakościowa teoria informacji
Nie każdy przekaz jest wierny. Jakościowa teoria informacji rozróżnia przypadki, w których obrazy nie odpowiadają oryginałom, a definicje opisują wyłącznie budowę łańcuchów kodowych, nie czyjekolwiek zamiary. Szlak przechodzi przez dwie rodziny takich przypadków: pseudoinformowanie i dezinformowanie.
Pokaż przystanki
- informowaniePunkt odniesienia stanowi przekaz informacji z oryginałów do obrazów w ogóle, bez założenia, że jest wierny.
- transinformowanieWzorcem poprawności jest przekaz wierny, a każde dalsze pojęcie szlaku opisuje jakieś odstępstwo od tego wzorca.
- pseudoinformowaniePierwsza rodzina zakłóceń polega na tym, że łańcuchy kodowe nie są rozdzielne, bo niektóre komunikaty należą do kilku z nich naraz.
- łańcuch kodowyŻeby to odstępstwo zrozumieć, trzeba cofnąć się do pojęcia, na którym się opiera: ciągu przekształceń wzdłuż drogi.
- pseudoinformowanie symulacyjneGdy wspólny jest oryginał, a obrazy się różnią, odbiornik dostaje zróżnicowanie, którego u źródła nie było.
- pseudoinformowanie dysymulacyjneW przypadku odwrotnym różne oryginały dają wspólny obraz, a różnica obecna u źródła po drodze znika.
- pseudoinformowanie konfuzyjneOba zjawiska mogą wystąpić jednocześnie, a powstałe pomieszanie Mazur rozkłada dalej na odmiany pojedynczą i podwójną.
- pseudoinformacjaWynik takiego przekazu ma osobną nazwę, bo to, co trafia do obrazów, nadal jest informacją, tyle że nieodpowiadającą oryginałom.
- dezinformowanieDruga rodzina ma inną przyczynę: część łańcuchów kodowych jest niepełna, bo brakuje w nich oryginału albo obrazu.
- dezinformowanie symulacyjneBrak oryginału oznacza, że w obrazach pojawia się coś, co nie pochodzi ze źródła.
- dezinformowanie dysymulacyjneBrak obrazu oznacza, że coś obecnego u źródła wcale nie dociera do odbiornika.
- dezinformowanie konfuzyjnePołączenie obu braków sprawia, że jedno zostaje dodane, a co innego zatarte.
- dezinformacjaNa końcu sam wynik: Mazur zalicza tu zarówno fałszywą informację w obrazach, jak i jej brak, więc szlak zamyka symetria naddatku i ubytku.
Korelator, rejestracja, decyzje
od „korelator” do „refleksja spóźniona” · 14 kroków
cybernetykateoria charakteru
Korelator to organ, w którym system autonomiczny przetwarza i przechowuje informacje. Szlak schodzi do jego wnętrza, czyli do elementów, energii i dróg przepływu, a potem pokazuje, jak z tych samych wielkości powstaje decyzja, także pochopna albo taka, którą refleksja dogania za późno.
Pokaż przystanki
- korelatorWchodzimy do wnętrza psychiki: do organu, w którym spotykają się dane z receptorów i polecenia dla efektorów.
- rejestratorPierwszy rodzaj elementów korelatora utrwala informacje, a Mazur świadomie nie nazywa tego pamięcią, bo potoczne słowo jest dla niego zbyt wieloznaczne.
- estymatorDrugi rodzaj prowadzi estymację, czyli na podstawie utrwalonych informacji rozstrzyga, który efektor ma zadziałać.
- elementy korelacyjneWspólna nazwa obu rodzajów pozwala odtąd traktować korelator jako zbiór elementów jednego typu.
- energia korelacyjnaElementy nie działają w odosobnieniu, bo między nimi płynie energia, i to ten przepływ jest właściwą pracą korelatora.
- moc korelacyjnaPrzepływ ma natężenie, a wielkość odniesiona do czasu pozwala porównywać intensywność procesów psychicznych.
- przewodność korelacyjnaNatężenie zależy od dróg, którymi moc płynie, a te mogą przewodzić lepiej albo gorzej.
- skojarzenieGdy któraś droga zaczyna przewodzić lepiej, elementy zostają ze sobą powiązane; tak teoria opisuje powstawanie związków między treściami.
- rejestrat skojarzenia / korelat skojarzeniaTo samo skojarzenie ma dwie strony: trwałą, zapisaną w drodze, i bieżącą, która po niej płynie.
- potencjał efektorowyOd dróg wewnętrznych przechodzimy do wyjścia, gdzie korelator przekazuje efektorom potencjał, który może wywołać działanie, choć nie musi.
- potencjał decyzyjnyDziałanie rusza dopiero po przekroczeniu progu, więc to pojęcie wprowadza do teorii nieciągłość: reakcja albo jej brak.
- decyzjaDecyzja jest zatem zdarzeniem, a nie długim rozważaniem: to chwila przekroczenia progu.
- decyzja pochopnaPróg może zostać przekroczony w efektorach, których reakcja wcale nie jest najlepsza, i teoria nazywa ten błąd wprost.
- refleksja spóźnionaOstatni krok wiąże decyzje z homeostatem, którego ocena może nadejść już po decyzji i wtedy nie zatrzyma reakcji.
Parametry charakteru: dynamizm, szerokość, poziom
od „właściwości sterownicze” do „kwadrat charakteru” · 13 kroków
teoria charakteru
W cybernetycznej teorii charakteru charakter nie jest listą cech opisowych, lecz zespołem właściwości, które dają się mierzyć i nanosić na wykres. Szlak pokazuje, skąd biorą się te parametry i jak trzy z nich, czyli dynamizm, szerokość i poziom, składają się na jeden obraz charakteru.
Pokaż przystanki
- właściwości sterowniczeTeoria zaczyna od zawężenia: spośród wszystkich właściwości systemu liczą się tylko te, które biorą udział w kierowaniu nim.
- charakterZ tych właściwości wybiera się trwałe, i to one, a nie chwilowe nastroje, tworzą charakter.
- właściwości sztywneSłowo „sztywne” ma tu ścisłe znaczenie i warto je sprawdzić, bo od niego zależy, co do charakteru należy, a co nie.
- parametry charakteruSkoro te właściwości są trwałe, można je traktować jak stałe parametry i mierzyć, a charakter staje się przedmiotem rachunku.
- dynamizm charakteruPierwszy parametr pochodzi z energetyki systemu i porównuje tempo rozbudowy z tempem starzenia.
- tolerancjaDynamizm człowieka nie jest jedną liczbą, lecz zakresem, a jego rozpiętość mierzy tolerancja.
- dynamizm nieprzekraczalnyPoza granicami zakresu istnieje jeszcze bariera ostateczna, której system nie przekroczy nawet za cenę końca egzystencji.
- podatnośćOdstęp między zakresem a tą barierą to podatność: miara tego, jak daleko poza zwykłymi granicami człowiek może jeszcze przyjmować bodźce.
- szerokość charakteruTolerancja i podatność dodane do siebie dają drugi parametr, szerokość.
- akceptacja bodźcówTen sam obszar ma znaczenie praktyczne, bo wyznacza, na jakie bodźce człowiek w ogóle może odpowiedzieć decyzją.
- wykres charakteruTeraz można zebrać parametry na jednym rysunku: dynamizm, szerokość i trzeci, jeszcze nieomówiony.
- poziom charakteruTrzecim parametrem jest poziom, liczony w zupełnie innym obszarze, bo w budowie korelatora, a nie w energetyce.
- kwadrat charakteruSzczególny kształt wykresu domyka szlak i pokazuje, że charakter da się przedstawić geometrycznie.
Klasy charakteru: od egzodynamizmu do endodynamizmu
od „jakość tworzywa” do „opóźnienie charakteru” · 14 kroków
cybernetykateoria charakteru
Najbardziej znany wynik teorii charakteru, podział ludzi na klasy, wyrasta z porównania dwóch procesów: starzenia się tworzywa i jego rozbudowy. Szlak prowadzi od tych procesów do wielkości zwanej dynamizmem, a potem przez kolejne klasy, od dynamizmu dodatniego do ujemnego. Na koniec pokazuje, że klasa człowieka zmienia się w ciągu życia.
Pokaż przystanki
- jakość tworzywaPunkt wyjścia jest fizyczny: tworzywo systemu ma jakość, którą wyznacza skupiona w nim energia.
- starzenieTa jakość z czasem spada, a wraz z nią słabnie moc, którą system dysponuje.
- współczynnik starzeniaTempo tego spadku dostaje liczbową miarę, bez której nie dałoby się niczego porównać.
- współczynnik rozbudowyPrzeciwwagą jest przyrost ilości tworzywa, mierzony własnym współczynnikiem i zestawiany z poprzednim.
- współczynnik dynamizmuIloraz obu temp to jedna liczba, większa od jedności, gdy rozbudowa wyprzedza starzenie, a mniejsza, gdy jest odwrotnie.
- dynamizm charakteruPo zlogarytmowaniu ten iloraz staje się dynamizmem, dodatnim, zerowym albo ujemnym, i od jego znaku zależy klasa.
- klasy dynamizmu charakteruCiągłą skalę dynamizmu dzieli się na zakresy, a każdy zakres to jedna klasa charakteru.
- egzodynamizmPierwsza klasa: rozbudowa wyraźnie przeważa nad starzeniem, a dynamizm jest silnie dodatni; według Mazura taki charakter mają dzieci.
- egzostatyzmKlasa sąsiednia ma dynamizm nadal dodatni, ale już umiarkowany.
- statyzmŚrodek skali: rozbudowa i starzenie się równoważą, a dynamizm wynosi zero.
- endostatyzmZa środkiem dynamizm zmienia znak, a pierwsza klasa po tej stronie ma go umiarkowanie ujemnego.
- endodynamizmNa drugim krańcu starzenie wyraźnie przeważa nad rozbudową; ku tej stronie przesuwa się z czasem dynamizm każdego człowieka, choć nie każdy do niej dochodzi.
- przyspieszenie charakteruKlasa nie jest dana raz na zawsze, bo dynamizm zmienia się z wiekiem, a u części ludzi faza ujemna zaczyna się wcześnie i zajmuje większą część życia.
- opóźnienie charakteruU innych proporcje są odwrotne i faza dodatnia wypełnia większość życia, więc o klasie człowieka trzeba zawsze mówić w odniesieniu do jego wieku.
Od charakteru do zachowań społecznych
od „charakter” do „miłość” · 14 kroków
teoria charakteru
Charakter ujawnia się dopiero w kontakcie z innymi ludźmi. Szlak pokazuje, jak Mazur opisuje te kontakty wyłącznie własnymi pojęciami: rozpoznawanie cudzego charakteru i jego złudzenia, dobór partnerów, a na koniec więzi z ludźmi z tej samej i z przeciwnej klasy charakteru.
Pokaż przystanki
- charakterPunktem wyjścia jest charakter jednego człowieka, zespół trwałych właściwości, które za chwilę zetkną się z cudzymi.
- charakter pozornyW kontakcie z innymi nie widzimy charakteru wprost, tylko to, co pokazują dostępne informacje, a te mogą być fałszywe.
- złudzenie charakterologicznePomylenie pozoru z rzeczywistością dostaje własną nazwę, a teoria rozróżnia jego odmiany według tego, kto je wywołał.
- konformizacja charakterologicznaJedną z odmian wywołuje otoczenie, pod którego wpływem człowiek wydaje się kimś innym, niż jest.
- konfiguracja charakterologicznaOd rozpoznawania przechodzimy do relacji: ludzi powiązanych ze sobą rozpatruje się łącznie, jako układ charakterów.
- dobranie charakterówW takim układzie liczy się, czy charaktery partnerów do siebie pasują, a pierwszą miarą jest zgodność ich tolerancji.
- tolerancjaŻeby to ocenić, trzeba wiedzieć, czym jest tolerancja, czyli rozpiętość zakresu dynamizmu danego człowieka.
- dynamizm charakteruTen zakres jest zakresem dynamizmu, więc szlak cofa się na chwilę do podstawowego parametru charakteru.
- klasy dynamizmu charakteruDynamizm dzieli ludzi na klasy, a zestawienie klas obu partnerów pozwala nazwać rodzaje więzi.
- solidarnośćPierwsza więź to życzliwość wobec całego typu ludzi z własnej klasy.
- sympatiaŻeby tę więź zrozumieć, trzeba sięgnąć po pojęcie ogólniejsze: skłonność, by inni zyskiwali więcej niż my sami.
- afektSkrajną postacią tej skłonności jest samo dawanie, a skierowana do jednej wybranej osoby otwiera dwa ostatnie kroki.
- przyjaźńDwie ostatnie więzi różnią się wyłącznie klasą partnera, a tutaj jest nią ta sama klasa co własna.
- miłośćGdy partner należy do klasy przeciwnej, ta sama konstrukcja daje miłość, więc szlak kończy się pojęciem wyprowadzonym w całości z parametrów charakteru.