Polska Szkoła Cybernetyki

Pierwsza kodyfikacja

Nazwa szkoły jest starsza niż jej opis. Sam Mazur słowo „szkoła” brał w cudzysłów i odnosił do obozów, w których każdy broni swojej jedynej prawdy [Mazur 1976, s. 36]. Kossecki nazywał go głównym twórcą „polskiej szkoły cybernetycznej” [Kossecki 2018, s. 5–6]; w literaturze o Mazurze występuje kilka odmian tej nazwy [Pawlak 2020]. Szkoła żyła dotąd przede wszystkim jako stereotyp: zespół powtarzanych zdań obu autorów, bez wykazu teorii, które do niej należą, i bez opisu ich wzajemnych zależności.

Autor tego projektu podejmuje pierwszą kodyfikację Polskiej Szkoły Cybernetyki: wylicza jej składniki, ustala ich porządek i przy każdym twierdzeniu podaje źródło. Układ opisany niżej jest więc propozycją projektu, a nie zastanym podziałem.

Skąd się bierze: logika

Szkoła wyrasta z logiki. Jej fundamentem jest dorobek Szkoły Lwowsko-Warszawskiej, a na tej stronie przede wszystkim logika Kazimierza Ajdukiewicza (1890–1963), który z tą szkołą dzielił wiele poglądów [Wikipedia: Ajdukiewicz]. Z tej tradycji pochodzą trzy podstawy, których używamy:

• definiowanie — Ajdukiewicz rozróżniał definicję, która objaśnia znaczenie wyrazu, i definicję, która jednoznacznie charakteryzuje przedmiot [Ajdukiewicz 1975, s. 62]; definicje prawdziwe na mocy przyjętej umowy terminologicznej nazywał projektującymi [Ajdukiewicz 1958, s. 35];
• dedukcja — „Wnioskowaniem dedukcyjnym nazywamy takie wnioskowanie, z którego przesłanek wynika logicznie jego wniosek” [Ajdukiewicz 1958, s. 160];
• realizm — Ajdukiewicz odstąpił od radykalnego konwencjonalizmu, który uzależniał obraz świata od wyboru aparatury pojęciowej; od tego zwrotu, jak sam pisał, niemal wszystkie jego prace filozoficzne były skierowane przeciw idealizmowi [Ajdukiewicz 1985, s. 176, 186].

Rdzeń: Mazur

Rdzeniem szkoły są trzy teorie Mazura: teoria układów samodzielnych, czyli systemów autonomicznych (książka z 1966 roku), jakościowa teoria informacji (1970) i teoria charakteru (1976) [Wikipedia: Mazur]. Cybernetykę Mazur umieszczał między naukami abstrakcyjnymi, czyli matematyką i logiką, a naukami szczegółowymi; nazywał ją „najogólniejszą nauką konkretną” [Mazur 1976, s. 14–15].

Teoria informacji Mazura jest teorią fizyczną. Jej podstawowe pojęcie, komunikat, to w jego definicji „stan fizyczny różniący się w określony sposób od innego stanu fizycznego w torze sterowniczym” [Mazur 1970, s. 34], a informacja to przekształcenie jednego komunikatu w drugi. Teoria ta nie wychodzi zatem poza świat fizyczny. Mazur odróżniał ją od teorii Shannona, która mierzy informację prawdopodobieństwami zdarzeń, choć w wielu sytuacjach zbioru takich zdarzeń w ogóle nie da się wskazać [Mazur 1970, s. 17].

Uogólnienie i powrót do logiki: Kossecki

Kossecki zauważył, że Mazurowe pojęcie informacji „dotyczy tylko procesów fizykalnych” [Kossecki 2018, s. 14], i zbudował ogólną jakościową teorię informacji, której pojęcia obejmują zarówno obiekty fizyczne, jak i abstrakcyjne [Kossecki 2018, s. 15]. Swój wkład określał jako uogólnienie teorii Mazura [Kossecki 2018, s. 5–6]; na wykładzie porównywał stosunek obu teorii do stosunku matematyki i fizyki [Kossecki 2014b, 1:11:07].

Kossecki nie zaczyna od stanów fizycznych, lecz od pojęć pierwotnych, wśród których są zbiór i relacja [Kossecki 2018, s. 21–22]. Informacją nazywa relację między elementami jednego zbioru, a kodem — relację między elementami dwóch różnych zbiorów [Kossecki 2018, s. 31]. Ujęcie jest przekrojowe: stosuje się do każdej dziedziny, w której da się wskazać zbiory i relacje. Teorię mnogości Kossecki sytuuje na pograniczu swojej teorii informacji i logiki [Kossecki 2018, s. 60].

Z ogólnej jakościowej teorii informacji i aksjomatycznej teorii poznania Kossecki złożył logikę aksjomatyczno-informacyjną. Od logiki tradycyjnej różni się ona tym, że prawdziwość przypisuje nie zdaniom, lecz informacjom, „które są relacjami między zdaniami” [Kossecki 2018, s. 38]. Zasadę budowania tej teorii z możliwie małej liczby pojęć pierwotnych i aksjomatów Kossecki wywodził od Jana Łukasiewicza, współtwórcy Szkoły Lwowsko-Warszawskiej [Kossecki 2018, s. 21]. Szkoła, która wyszła z logiki, wraca w ten sposób do logiki — z aparatem teorii informacji. Teoria informacji szkoły obejmuje więc teorię Mazura, osadzoną w cybernetyce i fizyce, i wychodzi poza nią ku matematyce i logice.

Kossecki rozwinął też cybernetykę społeczną, opartą na teorii systemów autonomicznych Mazura; według artykułu z 2020 roku wprowadził ją do programu nauczania na Uniwersytecie Warszawskim i w Wyższej Szkole Pedagogicznej w Kielcach [Pawlak 2020]. Wyróżniał sześć rodzajów norm społecznych — od witalnych i ekonomicznych przez prawne i etyczne po ideologiczne i poznawcze [Kossecki 2018, s. 79–80].

Obok rdzenia: nauka o cywilizacjach i teoria motywacji

Naukę o cywilizacjach stworzył Feliks Koneczny (1862–1949) [Wikipedia: Koneczny]. Cywilizację określał jako „metodę ustroju życia zbiorowego” [Koneczny 1935, s. 154]; swoje prawidła wyprowadzał z doświadczenia historycznego, czyli indukcyjnie [Koneczny 1935, s. 139], a całą naukę nazywał wyższym piętrem historii [Koneczny 1935, s. 316]. Kossecki przejął jej terminologię: swoje pojęcie systemu sterowania społecznego przedstawiał jako cybernetyczne uogólnienie Konecznego pojęcia cywilizacji [Kossecki 2018, s. 152].

Nauka o cywilizacjach jest nauką empiryczną, dlatego nie należy do dedukcyjnego jądra szkoły. Można ją jednak zsyntetyzować i przełożyć na język cybernetyki. Temu służy ogólna teoria motywacji, nad którą autor projektu pracuje w cyklu wykładów „Cywilizacje, kultury, motywacje”: ma ona spoić teorię motywacji Mazura z teorią norm i motywacji Kosseckiego i dać punkt wyjścia do dalszych odkryć [Cykl CKM, cz. 6, 8]. Praca jest w toku.

Metoda i etos: sprawdzajcie

Mazur wymagał od teorii dowodu: obserwacja mogła teorię sprawdzać, ale nie mogła być ogniwem dowodu [Lechowski 1987]. W rozmowie z 1973 roku mówił: „O trafności znalezionej odpowiedzi nie przesądza przecież prawo decydowania, lecz przeprowadzenie dowodu” [Mikke 1973]. W „Cybernetyce i charakterze” dodawał, że „tam, gdzie jest wiara, nie ma nauki” [Mazur 1976, s. 42].

Kossecki przekazywał tę postawę w zdaniu, które przypisywał Mazurowi: „tam zaś gdzie zaczynają się autorytety kończy się nauka i zaczyna filozofia” [Kossecki 2018, s. 17]. Za Mazurem dzielił poznanie na sztukę, w której nie ma ani twierdzeń, ani dowodów; filozofię, w której są twierdzenia bez dowodów; i naukę, w której są twierdzenia i dowody [Kossecki 2018, s. 16–17]. Słuchaczom radził: „Pytajcie o definicję i pytajcie o dowody” [Kossecki 2014c, 39:21]. Te słowa — „pytajcie o definicję, pytajcie o dowody” — grono jego słuchaczy umieściło po jego śmierci na wiązance pogrzebowej [Relacja autora projektu].

Na wykładach Kossecki wielokrotnie powtarzał też, by nie przyjmować jego słów na wiarę, lecz je sprawdzać: „proszę to sprawdzić, nie wierzyć mi” [Kossecki 2014a, 10:51].

Pytać o twierdzenia i dowody, nie wierzyć, lecz sprawdzać — to etos szkoły i zasada tego projektu. Dlatego przy każdej definicji w słowniku stoi dzieło i strona, a graf pokazuje, na jakich pojęciach opiera się każde hasło.

Składniki szkoły

1. Logika aksjomatyczno-informacyjna (Kossecki) — w słowniku w przygotowaniu.
2. Ogólna jakościowa teoria informacji (Kossecki), obejmująca jakościową teorię informacji Mazura — w słowniku 135 haseł teorii Mazura, m.in. informacja, komunikat, transformacja.
3. Teoria systemów samodzielnych (autonomicznych) (Mazur) — cybernetyka, 59 haseł, m.in. system autonomiczny, sterowanie, homeostat, korelator.
4. Teoria charakteru (Mazur) — teoria charakteru, 115 haseł, m.in. charakter, dynamizm charakteru, motywacja.
5. Ogólna teoria motywacji (autor projektu) — w toku.

Obok składników:

• nauka o cywilizacjach — spuścizna Konecznego, przyjęta przez Kosseckiego; poza słownikiem w tej wersji;
• Szkoła Lwowsko-Warszawska — fundament logiczny, w słowniku reprezentowany przez logikę Ajdukiewicza (w przygotowaniu).

Słownik zawiera dziś 309 haseł z 313 definicjami Mazura, każdą z dziełem i stroną.

Główne dzieła

Źródła

• [Ajdukiewicz 1958] K. Ajdukiewicz, Zarys logiki, PZWS, Warszawa 1958.
• [Ajdukiewicz 1975] K. Ajdukiewicz, Logika pragmatyczna, PWN, Warszawa 1975.
• [Ajdukiewicz 1985] K. Ajdukiewicz, Język i poznanie, t. II: Wybór pism z lat 1945–1963, wyd. 2, PWN, Warszawa 1985 (odpowiedź na polemikę z 1953 roku, s. 176 i 186).
• [Commons: Kossecki] fotografia grobu Józefa Kosseckiego (tablica z latami 1936–2015), Wikimedia Commons, wykonana 22.10.2021, dostęp 14.10.2026.
• [Cykl CKM] „Cywilizacje, kultury, motywacje” — cykl wykładów autora projektu, 12 części, 2022–2023; cz. 6 „Teoria norm i motywacji Józefa Kosseckiego”, cz. 8 „Ogólna teoria motywacji II” (nagrania wideo).
• [Katalog 2026] Katalog dzieł digitalizowanych w projekcie (2026).
• [Koneczny 1935] F. Koneczny, O wielości cywilizacyj, Kraków 1935.
• [Kossecki 2014a] J. Kossecki, wykład „Dziedziny ludzkiego poznania wg Mariana Mazura”, cykl „Społeczne procesy poznawcze”, cz. 2, 2014 (nagranie wideo; czas nagrania).
• [Kossecki 2014b] J. Kossecki, wykład „Ogólna jakościowa teoria informacji”, cykl „Społeczne procesy poznawcze”, cz. 5, 2014 (nagranie wideo; czas nagrania).
• [Kossecki 2014c] J. Kossecki, wykład „Matematyka, fizyka, cybernetyka”, cykl „Społeczne procesy poznawcze”, cz. 12, 2014 (nagranie wideo; czas nagrania).
• [Kossecki 2018] J. Kossecki, Metacybernetyka, wydanie I poprawione, Warszawa 2018.
• [Lechowski 1987] J. Lechowski, „Życiorys naukowy profesora Mariana Mazura (1909–1983)”, Postępy Cybernetyki 1987, R. 10, z. 2, s. 7–20.
• [Mazur 1970] M. Mazur, Jakościowa teoria informacji, WNT, Warszawa 1970.
• [Mazur 1976] M. Mazur, Cybernetyka i charakter, PIW, Warszawa 1976.
• [Mikke 1973] J. Mikke, Wizerunki ludzi myślących, Wydawnictwo Radia i Telewizji, Warszawa 1973, s. 145–168 (rozmowa z Marianem Mazurem).
• [Pawlak 2020] A. Pawlak, „Zapomniany geniusz. Prof. Marian Mazur i jego szkoła cybernetyki”, e-mentor nr 5 (87), 2020, s. 5–14.
• [Relacja autora projektu] relacja autora projektu o słowach na wiązance pogrzebowej Józefa Kosseckiego (2015), przekazana 14.10.2026.
• [Wikipedia: Ajdukiewicz] „Kazimierz Ajdukiewicz”, pl.wikipedia.org, dostęp 14.10.2026.
• [Wikipedia: Koneczny] „Feliks Koneczny”, pl.wikipedia.org, dostęp 14.10.2026.
• [Wikipedia: Mazur] „Marian Mazur (naukowiec)”, pl.wikipedia.org, dostęp 13.10.2026.