Od czego bardziej zależy trafna decyzja: od rozwiązania problemu decyzyjnego czy od tego, jak go postawiono? W tym krótkim artykule dla nauczycieli Mazur odpowiada, że od postawienia. Zanim cokolwiek się policzy, ktoś musi rozstrzygnąć, co jest celem, co warunkiem, a co swobodą wyboru. Takie „decyzje przeddecyzyjne” ważą zwykle więcej niż rachunek, a rzadko się je zauważa — nawet specjaliści od metod matematycznych skupiają się raczej na trudnościach samego rozwiązywania.
Typowe błędy autor opisuje w języku tego podziału: cel przyjmuje się bez namysłu, spośród środków bierze się pod uwagę tylko niektóre, a zbyt wiele czynników uznaje się za nienaruszalne warunki. Najwyraźniej widać to w reformach programów nauczania, które przesuwają godziny między przedmiotami, zamiast zapytać, czy w ogóle potrzebne są przedmioty, lekcje i ich czas trwania. Kilka innych przykładów ze szkoły, dotyczących doboru wiadomości, języków obcych i pisowni, pokazuje problemy postawione zbyt wąsko. Recepta ma dwa kroki: najpierw pełna lista czynników, potem ich właściwy podział; w reformie programu oznacza to, że uzasadnienia wymaga każda treść, a nie tylko proponowana zmiana.
Sam rachunek autor przedstawia zwięźle. Rozróżnia trzy grupy wielkości: kryterialną (to, co ma być największe lub najmniejsze), parametry (warunki, na które decydujący nie ma wpływu) i decyzyjną (to, co wolno mu wybrać); optymalna decyzja to taka wartość wielkości decyzyjnej, przy której kryterium osiąga skrajność. Podstawą jest rozróżnienie samego dojścia do celu i dojścia najrozsądniejszego: dopiero to drugie wymaga porównania środków, a wynik porównania zależy od przyjętej miary i od warunków. Tłem jest teoria decyzji, rozwijana wtedy od kilkunastu lat dzięki maszynom liczącym, i obserwacja, że każdy wybór — od drobnych codziennych po zawodowe i planistyczne — ma w gruncie rzeczy postać zadania optymalizacyjnego.
Artykuł jest przystępnym, krótkim wykładem wątku, który autor rozwija w książce „Cybernetyka a zarządzanie” z tego samego roku. W naszej lekturze pojęcie decyzji przeddecyzyjnych łączy go także z późniejszym podziałem procesu decyzyjnego na postulację, optymalizację i realizację (artykuły z 1976 i 1980), w którym wskazanie celu staje się osobnym rodzajem decyzji, a cele, sposoby i środki dopasowują się wzajemnie.
Omówienie własne, wersja robocza; definicje pojęć — w słowniku, ze źródłem.