„Cybernetyka i charakter” (PIW 1976) to obszerna (446 stron) książka Mariana Mazura, pisana dla szerokiego czytelnika: cybernetyczna teoria charakteru człowieka, w której matematyka ogranicza się do niezbędnego minimum. Rozwija myśli z „Cybernetycznej teorii układów samodzielnych” (1966) i korzysta z „Jakościowej teorii informacji” (1970), ale potrzebne pojęcia wprowadza od podstaw. Metoda jest odwrócona wobec psychologii: autor nie uogólnia obserwacji ludzi, lecz wyprowadza, jak musi być zbudowany każdy układ zdolny przetrwać w otoczeniu, i pokazuje, że człowiek jest jego szczególnym przypadkiem. Rozdziały 1–4 to wstęp o nauce i pojęciu systemu, 5–7 dają narzędzia (sprzężenie, sterowanie, informacja), 8–12 przenoszą je na człowieka, ujętego jako przypadek systemu autonomicznego, a 13–17 wyprowadzają charakter, jego trzy parametry i relacje między ludźmi. Proporcje są nierówne: same rozdziały 15 i 17 zajmują blisko trzy dziesiąte tekstu, a twierdzenia, wzory i rysunki przeplatają się w nich z ilustracjami z życia codziennego i z literatury.
1. Cybernetyka (s. 5–25)
Rozdział otwierający jest szkicem o przemianach nauki i o miejscu, jakie zajmuje w niej cybernetyka (rys. 1.1); charakter pojawia się w nim tylko w krótkiej uwadze, że sama psychologia tego tematu nie rozstrzygnie. Dla dalszej lektury najważniejsze jest rozróżnienie poziomów, na których można uprawiać cybernetykę — od pozornej, zastępującej wyjaśnienie schematem, przez dydaktyczną i formalną, po fizyczną, która dzięki uwzględnieniu praw fizyki ustala, co musi zachodzić; o własnej książce autor zastrzega dalej, że nie ma być tylko dydaktycznym przekładem znanej wiedzy na język cybernetyki. Tłem jest opis rozdrobnienia wiedzy na wąskie specjalności i późniejszego zbliżenia dyscyplin, które przy wspólnych zadaniach praktycznych dostrzegły podobieństwo badanych przez siebie zależności. Cybernetyka występuje tu jako nauka o sterowaniu, pytająca o działanie, a nie o tworzywo; za drogą od ogółu do szczegółu autor argumentuje zmyśloną przypowiastką.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak definicji ze słownika pochodzących z tego fragmentu książki.
2. Konwencje terminologiczne (s. 26–30)
Krótki rozdział metodyczny ustala zasadę obowiązującą w całej książce: każde istotne pojęcie zostaje wprowadzone umową — najpierw opis zjawiska, potem dobrana do niego nazwa. Mazur przeciwstawia tę praktykę dociekaniu „prawdziwych znaczeń” słów, w którym widzi jałowy nawyk zwłaszcza nauk humanistycznych. Wskazówka dla czytelnika: terminy książki znaczą tyle, ile mówi ich umowa, a nie tyle, ile podsuwa mowa potoczna, a spór o „trafność” samej umowy nie ma sensu.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak definicji ze słownika pochodzących z tego fragmentu książki.
3. Teoria i empiria (s. 31–43)
Na końcu rozdziału autor przykłada rozróżnienie wiedzy empirycznej i teoretycznej do poznawania człowieka: cybernetyka jako teoria zna według niego przyczyny zachowania, choć samego mechanizmu psychiki nie da się obserwować, a psychologii zostają domysły z tego, co widać na zewnątrz. U podstaw leży teza o weryfikacji działającej w obie strony: ani teoria, ani doświadczenie nie są z góry sędzią drugiej strony — przewagę ma ta, która w danej sprawie jest mocniejsza; wymóg, by teorię mierzyć samą „rzeczywistością”, autor odrzuca, bo ta zawsze pozostaje nieznana. Wcześniej rozdział omawia poznawalność świata z perspektywy metrologii — każdy pomiar ma błąd i ingeruje w badany obiekt, więc poznawalność ma stopnie — i zestawia dwie drogi poznania, empiryczną i teoretyczną (rys. 3.1). Przestrogę przed „teoriami” złożonymi z samych skojarzeń obserwacji ilustruje zmyślona opowiastka.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak definicji ze słownika pochodzących z tego fragmentu książki.
4. System (s. 44–62)
Rozdział daje książce jej podstawowy słownik: odtąd każdy badany przedmiot, także człowiek, jest systemem w ściśle określonym sensie. Dla teorii charakteru najwięcej znaczy jego druga połowa, poświęcona tożsamości: o tym, czy mamy do czynienia z „tym samym” systemem, rozstrzyga zachowanie, a nie trwanie tworzywa czy nazwy — Mazur rozważa to na kilku wariantach dawnej zagadki o tożsamości. Do sprawy tożsamości i przynależności do klasy systemów autor zapowiada powrót w rozdziale 17, przy złudzeniach co do cudzego charakteru. Pierwsza połowa to słownik pojęć systemowych (struktura, podsystem, nadsystem, otoczenie, wejście i wyjście; rys. 4.1) i cztery wymagania wobec określenia systemu; na prostym schemacie (rys. 4.2) autor pokazuje, że ich spełnienie pozwala wyliczyć wszystkie możliwe oddziaływania.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak definicji ze słownika pochodzących z tego fragmentu książki.
5. Sprzężenie (s. 63–98)
Centralne twierdzenie rozdziału (5.3) przenosi uwagę z każdej strony osobno na ich parę: bieg wymiany wyznacza jedna wielkość — iloczyn reaktywności obojga partnerów. Spośród pierwszych czternastu rozdziałów tylko ten ma numerowane twierdzenia — dziesięć, o oddziaływaniu dwóch połączonych systemów — a towarzyszą im sześć rysunków i elementarny rachunek na iloczynach. Część twierdzeń obala obiegowe sądy, choćby ten, że w sporze winna jest wyłącznie druga strona (przyczyny zachowania leżą bowiem po obu stronach naraz), a część porządkuje to, co ludzie wiedzą z doświadczenia, na przykład o wadze tego, jaki był pierwszy krok. Rachunek rozdziału jest własnym ujęciem autora: zakłada, że strony działają na przemian, cykl po cyklu — co lepiej oddaje kontakty międzyludzkie niż klasyczna, trudniejsza matematyka procesów ciągłych — i dzięki temu sprowadza się do mnożenia. Znak i wielkość iloczynu dają wreszcie sześć rodzajów sprzężenia (rys. 5.5–5.6).
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (1): reaktywność.
6. Sterowanie (s. 99–116)
Osią rozdziału jest schemat systemu sterującego (rys. 6.2), w którym cele, sposoby i środki nie układają się w kolejność, tylko warunkują się wzajemnie; prowadzą do niego typologia problemów i definicja sterowania. Z niego pochodzi też zastrzeżenie metodyczne ważne dla reszty książki: przykłady z życia służą w niej wyłącznie ilustracji, a za dowód uchodzi tylko to, co wynika z teorii systemów. Typologia jest zamknięta — sześć rodzajów problemów, trzy poznawcze i trzy decyzyjne — a w praktyce obie grupy się przeplatają. Definicje sterowania i pojęć pochodnych (rys. 6.1) trafiły do słownika; w części polemicznej Mazur dowodzi, że komputer niczego nie postanawia, bo liczy na danych od ludzi i nie poprawi źle wybranego celu.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (5): sterowanie, obwód sterowniczy, system sterowany, system sterujący, tor sterowniczy.
7. Informacja (s. 117–146)
Rozdział uzupełnia teorię Shannona, która mierzy ilość informacji, ale pomija jej treść, o jakościowe pojęcie samej informacji — i prowadzi do wniosku, że informacja nie jest czymś odrębnym od materii i energii. Z pojęć rozdziału najwięcej codziennych zjawisk obejmuje parainformacja (rys. 7.3), czyli informacja, którą odbiorca zawdzięcza utrwalonym wcześniej skojarzeniom: Mazur wywodzi z niej poczucie humoru, rozstrzygnięcie dawnego sporu o formę i treść dzieła sztuki, a wreszcie samo rozumienie słów i aluzji. Rachunkową podstawą rozdziału jest wzór, w którym informacja zależy od mocy płynącej daną drogą i od przewodności tej drogi; poprzedzają go określenia komunikatu, informacji i kodu na schemacie toru sterowniczego (rys. 7.1–7.2) — dwóch ostatnich w wersji krótszej niż w „Jakościowej teorii informacji”, z której słownik bierze definicje. Z tego samego ujęcia wynika, że informację da się przenosić i kopiować bez względu na rodzaj nośnika. Pod koniec pojawiają się systematyka zniekształceń informowania i pojęcie metainformacji, dzięki któremu da się odróżnić fałsz od kłamstwa; ostatnie strony wracają do ilościowego liczenia informacji.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak w słowniku — pojęcia tego rozdziału mają tam definicje z innych miejsc (odnośniki w tekście).
8. Walka o poznanie człowieka (s. 147–162)
Sednem tego przejściowego rozdziału jest wskazanie białej plamy między dwiema naukami: fizjologia bada procesy energetyczne, psychologia — informacyjne, a źródło motywacji, w którym jedne przechodzą w drugie, wymyka się obu. Swojej teorii stawia wysoką poprzeczkę: ma tłumaczyć, czym różnią się charaktery konkretnych osób. Część historyczna to krótki szkic odkryć — od Kopernika po cybernetykę — które kolejno podważały przekonanie o wyjątkowości człowieka i zwykle napotykały opór. Na końcu pada zapowiedź metody: zamiast budować modele organizmu, autor wyprowadza zasady, którym musi podlegać każdy układ zdolny przetrwać, a skoro człowiek istnieje, podlega im i on; tę drogę objaśnia zmyśloną przypowieścią.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak definicji ze słownika pochodzących z tego fragmentu książki.
9. Człowiek jako system autonomiczny (s. 163–173)
Ten krótki rozdział jest punktem zwrotnym książki: wprowadza system autonomiczny (w książce z 1966 r. — układ samodzielny) i włącza człowieka do tej klasy układów, co pozwala potem wyprowadzać charakter z teorii, a nie z obserwacji. Człowiek jest tu jednym z członków szerszej klasy, a nie jej wzorem, więc o „modelowaniu” człowieka nie ma mowy; spór o to, czy maszyna myśli, autor uważa za bezprzedmiotowy, dopóki strony nie uzgodnią miary. Przynależność człowieka do tej klasy uzasadnia trzema drogami: przez definicję, przez organy pojmowane jako funkcje, a nie części ciała, i przez historię techniki. Z definicji wynika sześć organów (rys. 9.1); kluczowy jest homeostat, który utrzymuje równowagę funkcjonalną i sprawia, że system ma własny interes — w znaczeniu technicznym, nie moralnym.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (8): alimentatory, efektory, korelator, receptory, system autonomiczny, akumulator, homeostat, równowaga funkcjonalna.
10. Psychika (s. 174–223)
Najdłuższy z rozdziałów 1–14 (50 stron, 32 pojęcia w słowniku) opisuje zjawiska psychiczne językiem fizyki — jako przepływy energii w korelatorze, zależne od przewodności dróg i od potencjałów (rys. 10.1). Opis nie zależy od anatomii: obejmuje każdy korelator, który spełnia informacyjne zadania systemu. Dużo miejsca zajmuje motywacja — jej odmiany, rozterka i decyzja pochopna (rys. 10.6–10.7) — wraz z polemiką z obrazem człowieka jako „homo oeconomicus”: wybory rozstrzyga według Mazura rozpływ energii w korelatorze, a nie rachunek zysków.
Pamięć Mazur sprowadza do fizyki przepływu: przepływ energii zwiększa przewodność drogi, ale ten przyrost nie jest trwały (rys. 10.2–10.3); osobno autor rozdziela dwa znaczenia potocznego „zapominania”. Na skojarzeniach opiera wyjaśnienie odruchów warunkowych (wychodzą dokładnie trzy ich rodzaje), przesądów i oryginalności twórczej. Pozostałe pojęcia — od decyzji, emocji i refleksji po świadomość, myślenie, ekstrawertyzm i introwertyzm — zebrane są w słowniku, a rys. 10.8 zamyka rozdział schematem całego obiegu od bodźca do reakcji, wyrażonym samymi potencjałami, przewodnością i mocą w korelatorze.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (32): moc korelacyjna, przewodność korelacyjna, psychika, potencjał efektorowy, potencjał homeostatyczny, potencjał perturbacyjny, potencjał receptorowy, rejestrat skojarzenia / korelat skojarzenia, skojarzenie, decyzja, potencjał decyzyjny, aprobata, atrakcja, awersja, dezaprobata, emocja, refleksja, wrażenie / rejestrat wrażenia, wyobrażenie / rejestrat wyobrażenia, motywacja, motywacja ofensywna, motywacja defensywna, motywacja chwiejna, rozterka, decyzja pochopna, motywacja zerowa, motywacja jałowa, myślenie, refleksja spóźniona, świadomość, ekstrawertyzm, introwertyzm.
11. Moc fizjologiczna i socjologiczna (s. 224–240)
Rozdział opisuje energetyczną stronę systemu (rys. 11.1) i dochodzi do wniosku, na którym opiera się dalsza teoria charakteru: w pierwszej części życia system rozbudowuje się szybciej, niż się starzeje, w drugiej — wolniej. Końcowe strony dotyczą mocy swobodnej, czyli tego, co zostaje z mocy dyspozycyjnej po pokryciu mocy roboczej; pozwala ona zdobywać moc socjologiczną, a zastojem grozi zarówno jej brak, jak i swoboda nieograniczona. Tytułowa para pojęć dotyczy tego, kto ponosi koszt pracy potrzebnej systemowi: otoczenie, które system umie zaprząc (moc socjologiczna), czy on sam (moc fizjologiczna); obie wracają później w teorii dynamizmu. W całej książce to rozdział najbogatszy we wzory (piętnaście numerowanych): prosty model życia, w którym starzenie obniża jakość tworzywa, rozbudowa zwiększa jego ilość, a stosunek tempa obu procesów to współczynnik dynamizmu. Przeliczenia modelu na lata ludzkiego życia autor zastrzega jako poglądowe; kres egzystencji wypada w modelu w chwili, gdy cała moc organizmu idzie już na samo jego podtrzymanie, a wcześniej krzywa mocy przechodzi przez jedno maksimum (rys. 11.4–11.5).
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (23): moc fizjologiczna, moc socjologiczna, obciążenie, naprężenie, odciążenie, odprężenie, przeciążenie, sprężenie, ilość tworzywa, jakość tworzywa, moc jednostkowa, starzenie, rozbudowa, współczynnik dynamizmu, rozbudowa równomierna zrównoważona, moc jałowa, stratność, czas egzystencji, moc dyspozycyjna, rozbudowa nierównomierna, moc robocza, moc swobodna, współczynnik swobody.
12. Zachowanie (s. 241–267)
Rozdział scala dwie połowy modelu: wspólnym ogniwem jest homeostat, należący zarazem do obszaru informacyjnego i energetycznego (rys. 12.1). Najdalej idący wniosek dotyczy sporu determinizmu z indeterminizmem: zachowanie podlega prawom fizyki, a odpowiedzialność mimo to ma sens, bo jej egzekwowanie samo działa jako bodziec. Sen i marzenia senne Mazur wyjaśnia okresowym obniżaniem równowagi przez homeostat, a zachowania na pozór bezinteresowne albo sprzeczne z interesem — tym, że homeostat dba o własną równowagę, nie o korzyść w potocznym sensie. Sam schemat rozdziału pokrywa się ze schematem sterowania z rozdziału 6: homeostat odpowiada za cel, korelator za sposób, akumulator za środki. Osobną część autor poświęca wpływowi innych ludzi: perswazja nie przebije się przez to, co człowiek odbiera jako sprzeczne ze swoim interesem; wymuszenie udaje się tylko stronie silniejszej; a samego wyboru, który kosztuje znikomo mało energii, nie da się odebrać przez osłabianie człowieka.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak definicji ze słownika pochodzących z tego fragmentu książki.
13. Charakter (s. 268–278)
Rozdział definiuje główne pojęcie książki: charakter to zespół właściwości sterowniczych sztywnych, czyli niezależnych od oddziaływań otoczenia, a każda z nich jest parametrem charakteru. Podstawowym twierdzeniem, które Mazur wyprowadza z tej definicji, jest nieprzerabialność charakteru; rozwija je w serię krótkich wniosków o sobie samym, o innych i o partnerach, a ich praktyczny sens sprowadza się do tego, że wysiłek trzeba kierować na dobór warunków życia, do czego potrzebna jest samowiedza. Kilkanaście cytowanych definicji psychologicznej „osobowości” służy autorowi za przestrogę: łączy je według niego jedynie samo słowo, podczas gdy jego „charakter” jest pojęciem z umowy terminologicznej. Różnice między ludźmi są ilościowe: wszyscy mają te same parametry, przeważają wartości pośrednie, a przy parach liczy się zgodność charakterów, nie to, który z nich jest „lepszy”. Nie znaczy to, że charakter stoi w miejscu — z wiekiem przesuwa się bez niczyjej ingerencji, i to w kierunku dającym się przewidzieć. Nie znaczy też, że nikt za nic nie odpowiada: odpowiedzialność obejmuje według autora tę część postępowania, która wynika z właściwości zmiennych pod wpływem otoczenia, a więc spoza charakteru.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (4): właściwości sterownicze, właściwości sztywne, charakter, parametry charakteru.
14. Poziom charakteru (s. 279–288)
Pierwszy z trzech parametrów dotyczy strony informacyjnej: poziom charakteru to liczba skojarzonych już elementów korelatora, od której zależy, jak bogato człowiek rozeznaje otoczenie i jak różnorodnie na nie odpowiada. Poziom zmienia się z wiekiem: od zasobu skojarzeń danego przez ewolucję, przez okres przyrostu, po starość, w której zacieranie przeważa. Rozdział jest krótki (dziesięć stron), ale autor stosuje w nim pojęcie poziomu do spraw pozornie odległych — szkoły, sztuki i różnicy między człowiekiem a zwierzętami. W szkole program skrojony na przeciętnego ucznia krzywdzi według niego każdego, kto od tej średniej odbiega, a ponieważ pojemność pamięci ma granice, rozsądniej uczyć zasad obejmujących wiele przypadków, niż zapełniać ją pojedynczymi faktami. O randze dzieła sztuki rozstrzyga według niego to, ile możliwości twórca miał w zasięgu, decydując o każdym szczególe — im bogatszy był ten wybór, tym wyższy poziom autora widać w utworze. Przewagę człowieka nad zwierzętami sprowadza do skali: kilkanaście miliardów elementów korelacyjnych otwiera nieporównanie więcej możliwych skojarzeń, a tylko z nich może się wyłonić coś nowego. Dalsze hasła rozdziału dotyczą tego, od czego poziom zależy: inteligencja, pojętność i talent mają podstawę w trzech niezależnych cechach korelatora — pojemności, rejestracyjności i preferencyjności — a na ich zestawieniach Mazur opiera typologię intelektu.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (8): poziom charakteru, inteligencja, pojemność korelatora, preferencyjność korelatora, rejestracyjność korelatora, intelekt / właściwości intelektualne, pojętność, talent.
15. Dynamizm charakteru (s. 289–363)
Najobszerniejszy rozdział (75 stron, prawie 18 % tekstu) poświęcony jest dynamizmowi charakteru, określonemu logarytmem stosunku tempa rozbudowy do tempa starzenia; w angielskim streszczeniu autor nazywa go najważniejszym parametrem. Wniosek dla szkoły: wychowawca, zamiast „kształtować” wszystkich na jedną modłę, powinien umieć poznać, na jakim etapie przemian dynamizmu jest dany uczeń — także czy przechodzi je wcześniej (przyspieszenie), czy później (opóźnienie) od rówieśników.
Główną masę rozdziału stanowi 35 numerowanych twierdzeń o szczegółowych przejawach dynamizmu, które autor zestawia w tablicy 15.2; poprzedzają je definicja i podział skali na klasy — statyzm pośrodku, egzodynamizm i endodynamizm na krańcach, między nimi dwie klasy pośrednie (rys. 15.1–15.3). Tablica służy dwóm celom: rozpoznaniu czyjejś klasy po widocznych przejawach i przewidywaniu, jak ktoś zmieni się z wiekiem. Wszystkie twierdzenia autor uznaje za pochodne pierwszego, mówiącego o ukierunkowaniu życia na rozpraszanie albo gromadzenie energii — ogólne skutki tej różnicy dla obu skrajnych klas zestawia tablica 15.1 — a dotyczą one m.in. stosunku do zasad, rodzaju działalności, przekonań, wspomnień, prawdomówności, pieniędzy i czasu. Źródłem różnic jest właściwość homeostatu: od tego, jak silnie odpowiada on naprężeniem na obciążenie, zależy, czy przeważają aprobaty i reakcje żywe, czy dezaprobaty i reakcje powściągliwe. Jako sprawdzian Mazur bierze dzieciństwo: cechy wyprowadzone z teorii dla egzodynamików pokrywają się z tym, co o dzieciach wiadomo empirycznie — a pokrywać się muszą, bo życie zaczyna się od dynamizmu dodatniego. Twierdzenia ilustrują przykłady z życia codziennego i postacie literackie.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (9): dynamizm charakteru, egzodynamizm, endodynamizm, statyzm, klasy dynamizmu charakteru, endostatyzm, egzostatyzm, opóźnienie charakteru, przyspieszenie charakteru.
16. Szerokość charakteru (s. 364–379)
Trzeci parametr, szerokość charakteru, mówi, jak daleko od własnego dynamizmu człowiek jeszcze godzi się na sytuację; Mazur definiuje ją jako sumę dwóch wielkości — tolerancji (odcinka, na którym zgoda przychodzi sama) i podatności (dalszego odcinka, który da się na nim wymusić). Z tego rozróżnienia autor wyprowadza krytykę zwierzchników przekonanych, że dostatecznie silny nacisk wymusi każde zachowanie: przymus ma według niego sens tylko w strefie podatności, bo tam, gdzie człowiek i tak by chciał, jest zbędny, a poza szerokością charakteru nic nie da. Tolerancję autor wywodzi z cechy wspólnej urządzeniom regulującym, które drobnych odchyleń nie korygują; homeostat należy do nich (rys. 16.1–16.2). Wzory rozdziału pozwalają prześledzić szerokość w ciągu życia: największa jest na jego początku i końcu, a pomiędzy nimi przechodzi przez minimum (rys. 16.3). Rozdział kończy opis skutków nagłych zmian losu: przejściowo inaczej działa nagła strata, inaczej nagłe powodzenie, trwale zaś zmienia się podatność — strata ją podnosi, powodzenie obniża.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (5): tolerancja, akceptacja bodźców, dynamizm nieprzekraczalny, podatność, szerokość charakteru.
17. Konfiguracje charakterologiczne (s. 380–427)
Obszerny (48 stron) rozdział zamykający dotyczy par i grup ludzi; kluczowe jest w nim pojęcie konfiguracji charakterologicznej — tego, jakie charaktery spotykają się w danym związku, w praktyce opisywanych klasami dynamizmu obu stron. Autor odpiera zarzut dowolności przykładów literackich — o prawdziwości postaci świadczą pokolenia czytelników — a rozdział istotnie opiera się na portretach par z literatury i z życia. Rdzeniem jest tablica 17.1: z piętnastu możliwych par pięciu klas Mazur omawia dziewięć, pogrupowane według tego, czy partnerzy należą do tej samej klasy, do klas następczych, czy do przeciwnych, a sześć pozostałych uznaje za przypadki pośrednie; nazwy więzi przypisanych grupom są na liście pojęć poniżej.
Dwa dalsze rozróżnienia wprowadzają szerokość charakteru i czas: dobranie partnerów (zgodność tolerancji) różni się od dopasowania (wyrównywania braków ustępliwością), a ponieważ charaktery przesuwają się z wiekiem, jedne konfiguracje z czasem zwiększają dobranie, inne je zmniejszają (zachęcające i zniechęcające; rys. 17.3–17.4). Treść związków opisują tendencje pozytywne i negatywne; Mazur układa je w dwie skale (rys. 17.1), których stopnie sięgają od emocji samego działającego po emocje partnera; o tym, które przeważą, decyduje to, czy partner jawi się jako sojusznik, czy przeciwnik. Szczególnie dużo uwagi poświęca małżeństwom, a spór, czy partnerów lepiej dobierać według podobieństwa, czy przeciwieństwa, rozstrzyga przypadkiem dwojga statyków, bo dynamizm zerowy jest zarazem swoim przeciwieństwem. Analizę złudzeń co do cudzego charakteru autor porządkuje według tego, skąd się biorą: z otoczenia, które narzuca człowiekowi charakter pozorny (konformizacja), od obserwowanego, gdy udaje (mistyfikacja), albo od obserwatora, którego pragnienia zniekształcają obraz partnera (omyłka); osobno opisuje dekonformizację: długo niezauważalną, a potem gwałtowną (ten moment nazywa krystalizacją charakteru), po której człowiek zaczyna postępować zgodnie z charakterem rzeczywistym.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale (28): ambicja, aspiracja, konfiguracja charakterologiczna, tendencje negatywne, tendencje pozytywne, afekt, antypatia, nienawiść, odwet, sympatia, transakcja, zawiść, zazdrość, przyjaźń, solidarność, miłość, przywiązanie, adoracja / protekcja, poddańczość / opiekuńczość, dobranie charakterów, dopasowanie charakterów, konfiguracja zachęcająca / zniechęcająca, tendencja wyrównawcza, charakter pozorny, omyłka charakterologiczna, złudzenie charakterologiczne, mistyfikacja charakterologiczna, konformizacja charakterologiczna.
Spis oznaczeń, indeks i streszczenie angielskie (s. 428–446)
Tom zamykają spis symboli używanych we wzorach, indeks rzeczowy sporządzony przez autora i kilkustronicowe streszczenie angielskie, które rozdział po rozdziale powtarza główne tezy, a także spis rzeczy, metryczkę wydawniczą i krótką notę o autorze.
Pojęcia wprowadzone w rozdziale: brak definicji ze słownika pochodzących z tego fragmentu książki.
Jak czytać
Najlepiej zacząć od rozdziałów 1 i 4, a potem przejść do rozdziału 9, który wprowadza pojęcie systemu autonomicznego. Najtrudniejsze są rozdziały 10 i 11 (potencjały, przewodności, wykresy wykładnicze); przy pierwszej lekturze wystarczy śledzić wnioski. Rozdział 5 jest prosty rachunkowo i odnosi się wprost do codziennych sytuacji. Kogo interesuje przede wszystkim charakter, może zacząć od rozdziału 15 i tablicy 15.2, a rozdział 17 czytać jak esej o związkach między ludźmi.
Pojęcia z tej książki w słowniku
Pojęcia z tej książki w słowniku: 124 hasła z 124 definicjami z tej książki — 88 w dziedzinie teoria charakteru, 36 w dziedzinie cybernetyka.
Omówienie własne, wersja robocza; definicje pojęć — w słowniku, ze źródłem.